Glenn van den Burg (host): Nieuw Business Radio. Let's talk business. Met nu People Power met Glenn van den Burgh. People Power is een programma over de kracht van mensen in organisaties. Deze week ga ik in gesprek met Femke de Jong, Judith Adriaens en Anton Metske. We hebben er twee in de studio en één aan de telefoon. Alle drie van de Archipel Zorggroep, actief in Brabant. We gaan met elkaar praten over de ouderenzorg, want daar is een mooie, spannende ontwikkeling bezig. Ze willen de sector cliëntgerichter maken, zodat de oudere weer centraal staat. En professionals trots kunnen zijn op hun bijdrage. Femke en Judith dragen daaraan bij. Femke is programmaleider van de verandering binnen Archipel Zorggroep. We gaan hen vragen hoe zij het aanpakken, waar ze tegenaan lopen en wat werkt. Fijn dat je luistert. Met in de studio Femke de Jong en Judith Adriaens. En aan de telefoon hebben we Anton Metske. Anton, fijn dat je er ook bent. Jij was bestuurder van de Archipel Zorggroep en een van de bronnen van de verandering die daar is ontstaan. Per 1 november ben je wat anders gaan doen. Wat we graag aan jou vragen: waarom wilden jullie gaan veranderen? Waar begint zoiets?
Anton Metske (voormalig bestuurder Archipel Zorggroep): Dat is al even geleden. Ruim zeven jaar terug hebben we goed nagedacht hoe we het anders konden doen. We wilden de cliënten in regie brengen: dat de cliënt het voor het zeggen krijgt in plaats van de professionals of de organisatie. Er is toen een programmaleider aangetrokken, de voorganger van Femke. We waren drie, drieënhalf jaar intensief bezig en zagen: het schiet niet echt op. Je maakt progressie, maar dat de cliënt het echt voor het zeggen krijgt, dat gingen we zo niet bereiken. Medewerkers hielpen ons met de belangrijkste les: wij zitten in een dilemma. Luisteren we naar de cliënt of naar onze bazen? Die les hebben we ter harte genomen. Als de professional op de werkvloer werkt voor de baas in plaats van voor wat de cliënt wil, dan gaat de cliënt nooit echt de regie krijgen. Dat was voor ons de aanzet naar een volledig zelfsturende organisatie.
Glenn van den Burg (host): En even voor ons beeld: over hoeveel mensen hebben we het bij Archipel Zorggroep?
Anton Metske (voormalig bestuurder Archipel Zorggroep): Zo'n kleine 2000 mensen. Dus een omvangrijke operatie. We hielden vast aan de visie dat de cliënt leidend is en hebben teams laten kiezen. We gaan werken met een visie van zelfsturing, maar teams moeten zelf kiezen. Zelfsturing kun je niet opleggen. We hoopten dat Archipel binnen drie jaar zelfsturend kon zijn, maar de teams bepalen het tempo. Dat is ook niet gelukt. In januari 2017 hadden we nog tien teams die niet zelfsturend waren en daar ook nog niet voor kozen.
Glenn van den Burg (host): Hoe is dat dan voor jou als bestuurder? Als het misgaat, dan lig jij met je kop op het hakblok.
Anton Metske (voormalig bestuurder Archipel Zorggroep): Je kan natuurlijk zeggen: op tijd wegwezen, grapje. Ik ben met pensioen, al een hele oude man. Dat is ook de reden voor die enorme miegeltjeslaag die je vaak ziet: iedereen zoekt zekerheid en veiligheid. Dan zet je er een manager op, en op die manager weer een manager. Zo bouw je een prachtige hiërarchische organisatie. Als je dat afbreekt, schrik je af en toe ook, omdat je alles ziet. Sinds mijn vertrek is er nog maar één leidinggevende laag voor de zorg: de raad van bestuur geeft direct leiding aan de zelfsturende teams. En die zien dus ook alles. Ik ben ruim 30 jaar bestuurder geweest en ik ben erachter gekomen wat je allemaal niet gezien hebt. Met veel management ertussen zie je veel niet. Nu zie je het wel. Niet in een spreadsheet, maar echt. En je voelt het. Dat is soms schrikken, maar ook mooi als je prachtige initiatieven ziet. Een voorbeeld: we dachten dat iedereen volledig bijgeschoold was. Op het moment dat je zelfsturend echt doorzet, zie je dat circa 20% niet volledig bijgeschoold was, wat wel zou moeten. Dat bestaat waarschijnlijk al jaren. Met veel management is het een illusie dat de risico's er niet zijn. Ze zijn er net zo goed.
Glenn van den Burg (host): Laatste vraag, Anton. Je bent met pensioen. Je hebt een opvolger. Wat hoop je dat hij behoudt en waarop hij voortbouwt?
Anton Metske (voormalig bestuurder Archipel Zorggroep): De visie vasthouden. Heel simpel: als we aan onze cliënten vragen of ze gelukkig zijn ondanks de omstandigheden, dat ze ja kunnen zeggen. De cliënt houdt de regie over zijn leven, behoudt autonomie, en medewerkers behouden hun autonomie en professionaliteit. Als we die visie vasthouden, komt het goed.
Glenn van den Burg (host): We gaan zo met Femke de Jong en Judith Adriaens verder praten. Dankjewel voor jouw bijdrage. Straks vragen we aan Femke en Judith: mooie visie, mooie richting. Zelfsturing gaat vast niet zonder slag of stoot. Hoe hebben ze dat voor elkaar gekregen? Dat hoor je straks. Met in de studio Femke de Jong en Judith Adriaens van de Archipel Zorggroep. We maken een reeks over de veranderingen in de ouderenzorg. We kunnen leren van Femke en Judith hoe je dat dan voor elkaar krijgt. Dames, eerst even het officiële welkom. Femke, jij bent programmamanager van het veranderprogramma. Heeft dat een naam bij jullie?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Programm aleider Cliënt in Regie. En sinds september is Medewerker in Regie erbij gekomen. Je kunt nu zeggen: programmaleider Eigen Regie.
Glenn van den Burg (host): Als je dit hoort, denk je: je doet het toch voor de cliënt? En het werk wordt toch uitgevoerd door de professional? Zeg je die: je krijgt meer ruimte, dan pakt hij dat toch? De medewerkers?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Met vallen en opstaan. We hebben ervoor gekozen het organisch aan te vliegen. Teams moeten er zelf voor kiezen.
Glenn van den Burg (host): Hoe doe je dat dan? Waar begin je?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Stapje voor stapje. Allereerst moet de wil er zijn bij teams. Eén locatie, Ekelhof in Eindhoven, is gestart. Zelfstandige, mondige medewerkers. Daaromheen organiseer je facilitering en ondersteuning. Er zijn kaders waar ze aan moeten voldoen: cliëntenregie als uitgangspunt, verzuim, bezetting, financiën, enzovoort. Ongeveer tien kaders. Binnen die kaders is het speelveld. Daarnaast is de teamcoach in het leven geroepen. We startten met tien teamcoaches om teams te ondersteunen met de hoe-vragen. Eigenaarschap ligt bij de medewerkers, het team is gezamenlijk verantwoordelijk, maar hulp is mogelijk.
Glenn van den Burg (host): Dat team in Eindhoven had een manager. Wat gebeurt er dan met die manager?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Ik was ook een van de managers. Gaandeweg houdt die functie op te bestaan. We zijn ons meer op de inhoud gaan richten of in de ondersteuning. Er was natuurlijk verloop. Sommigen vonden andere rollen binnen of buiten de stichting. Anderen vertrokken. En eerlijk: zolang de manager aanwezig is, blijft men naar de manager kijken. Ook als je coachend stuurt, is het uiteindelijk toch jouw ding. Pas toen managers en teamleiders uit beeld waren en teams de verantwoordelijkheid voelden, pakten ze die ook en maakten ze andere keuzes. Je moet dus echt uit beeld zijn.
Glenn van den Burg (host): Komt er dan een teamcoach voor in de plaats die iemand anders is dan de leidinggevende?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Ja, en die is meer op afstand. In het begin op vraag van het team. Nu geven ze ook ongevraagd advies. Uiteindelijk beslist het team.
Glenn van den Burg (host): Judith, jij bent zo’n teamcoach en was leidinggevende. Is niet gewoon het naampje veranderd?
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): Nee. Het is een heel ander takenpakket. Als teamleider kon ik besluiten nemen in het belang van de cliënt. Als teamcoach niet meer. Ik geef advies en deel ervaring over mogelijke gevolgen, maar het team neemt het besluit.
Glenn van den Burg (host): Hoe is dat voor jou? Als teamleider hak je knopen door. Nu moet je dus niks doen als zij besluiten.
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): In het begin heel moeilijk. Je weet soms al wat de gevolgen zijn en je maakt dan de fout om alles uit te spreken. Dat geeft weerstand; ze willen het zelf doen. Teams die kiezen voor zelfsturing zijn gedreven en willen alles zelf doen. Dan moet je scenario’s en wat-als laten gebeuren. Ik laat niets gebeuren ten koste van kwaliteit en veiligheid. Daar grijp je in. Maar binnen het speelveld laat je leren.
Glenn van den Burg (host): Femke, hoe belangrijk is de teamcoach in jouw veranderaanpak?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Heel belangrijk. Ze zijn de verbinding met de teams. Ik ben één programmaleider met 2000 medewerkers; de teamcoaches bereiken iedereen.
Glenn van den Burg (host): Dat eerste team gaat zelf sturen. Waar lopen ze tegenaan? Wat is de lastigste hobbel?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Elkaar aanspreken. Je hebt een stabiel en veilig team nodig om elkaar feedback te geven. Verzuim is ook lastig: je spreekt een collega aan, en je kunt zelf de volgende keer aan de andere kant zitten.
Glenn van den Burg (host): Iemand is ziek. Wie belt dan?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Degene die ziek is belt het team. In het beste geval denkt die zelf al na: wat kan ik nog wel, wanneer ben ik terug? Ziek zijn overkomt je; verzuim bespreek je met elkaar. Met een gebroken voet kun je misschien niet de zorg in, maar wel ondersteunende taken doen. De medewerker pakt een actieve rol.
Glenn van den Burg (host): Judith, stel iemand functioneert niet. Normaal een managersding. Hoe gaan teams daarmee om?
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): Moeilijk. Dan komt de teamcoach vaak helpen hoe je dat aanpakt. Iemand moet het bespreekbaar maken in een gesprek, afspraken maken en vastleggen met tijdlijnen. Juist die collega die al jaren niet goed functioneerde, daar moet het team nu zelf wat mee. Zorgmensen zijn zorgzaam; dan wordt de boodschap soms te lief. Dan sluit ik aan om tot de kern te komen: wat zie je dat niet goed gaat? We koppelen het aan de kaders: kwaliteit, aanwezigheid, gedrag. En meteen verwachtingen uitspreken: waar moet iemand aan voldoen om in het team te passen? Dat doe je met meerdere teamleden.
Glenn van den Burg (host): Wat levert het op?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Zelfsturing is een middel, geen doel. Het dient cliëntregie. Medewerkers schakelen sneller, hoeven niet langs meerdere handtekeningen. Ze zijn creatiever en ondernemender. Sponsoracties voor materialen, bij dagbesteding veel ondernemerschap. Activiteiten passend bij wensen en hobby’s van nieuwe bewoners.
Glenn van den Burg (host): Er werken ongeveer 2000 mensen. Er is alleen een raad van bestuur?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Driekoppige raad van bestuur. Er is nog een vacature. Met twee werkt het ook, maar ze werken hard.
Glenn van den Burg (host): Hoeveel leidinggevenden zijn er niet meer?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Ongeveer vijftig teamleiders en tien managers waren er. Nu niet meer in die rol. Er zijn tien teamcoaches teruggekomen.
Glenn van den Burg (host): Netto zo’n 50 mensen minder in leiding. Dat is nogal wat.
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Het is geen besparingsoperatie. De vrijgekomen uren en middelen zijn teruggegaan naar de teams. Er komen veel taken en verantwoordelijkheden bij en daarin moeten ze gefaciliteerd worden.
Glenn van den Burg (host): Heb je een voorbeeld van iets dat nu ontstaat en anders nooit was gebeurd?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Een dementerende man die scheidsrechter is geweest woonde in een gesloten setting. Het team regelde dat hij bij zijn lokale club in Nuenen weer een wedstrijd kon fluiten. Dat regelden ze zelf en snel, passend bij zijn beleving en behoefte.
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): Scheidsrechter, ja.
Glenn van den Burg (host): Normaal denk je aan veiligheid en regels en vraag je eerst de manager. Nu kun je snel schakelen, want volgende week kan de situatie anders zijn. We bellen nu met Sven Romkes, onze columnist en sit-down comedian.
Sven Romkes (columnist): Ik wil het hebben over hoe landen omgaan met arbeidsbeperkten. In India is er een uniek recept: men trekt het gelijk met beleid voor gevangenen. Mensen met een beperking gaan minimaal twee jaar naar een speciaal dorp, apart van de samenleving, en leren vaardigheden. Als je laat zien dat je ze beheerst, ga je terug in de maatschappij. Het klinkt verschrikkelijk, maar het werkt. Je doet cursussen in acceptatie, sociale weerbaarheid, energiebalans, en loopbaanoriëntatie. Na twee jaar ben je klaar en keer je terug. Binnen de bank heb ik ooit dezelfde issues benoemd; in India doen ze het al. Ik zie het niet als levenslange veroordeling, maar als kans om sterk terug te keren op de arbeidsmarkt. Punten voor India.
Glenn van den Burg (host): Bizar. En eigenlijk zou dit voor iedereen niet zo’n gek idee zijn.
Sven Romkes (columnist): Zeker. Dit geldt voor iedereen. Thema’s die je vormen: zelfinzicht, skills, interactie, zelfvertrouwen. Ik zou het iedereen aanraden, maar dan los van de gevangenis.
Glenn van den Burg (host): Mijn eerste reactie was: dat kun je niet maken, mensen afzonderen. Maar wij deden in Nederland ook jarenlang aparte bossen, scholen, instellingen. We zijn nu pas langzaam aan het integreren.
Sven Romkes (columnist): Dan kun je maar beter klaar zijn voor de maatschappij. Iedereen door die cursus heen en klaar worden.
Glenn van den Burg (host): Dankjewel, Sven. Terug in de studio met Femke de Jong en Judith Adriaens. Jullie kozen voor organisch groeien. Duidelijk is de kant: cliënt centraal. Maar de manier nog niet precies. Je gaat vast niet achter je bureau zitten. Wat doe je dan?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Credits aan mijn voorganger Marjon Gertsen, kwartiermaker. Organisch: teams moeten zelf willen. Ze gaan in gesprek met hun directeur en starten. Je verleidt teams: eigenaarschap over je professie. Thuis regel je het ook zelf; waarom op je werk niet? We gebruikten Archinet (ons interne netwerk) om verhalen te delen. Archipel Next (ons blad) gaf medewerkers en cliënten een podium: wat levert het op? We communiceerden ook fasegewijs (de hink-stap-sprong) met een beoogde einddatum.
Glenn van den Burg (host): Wat was die einddatum? En is het gelukt?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Eind 2017.
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): Nee.
Glenn van den Burg (host): De rol van de bestaande leidinggevenden is dan belangrijk. Hoe ging dat bij jullie?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Judith en ik werkten samen op locatie Gagelbos. We vroegen de teams: Ekelhof start, Archipel kiest voor medewerkers in regie. Gaan we de pilot afwachten of pakken jullie nu de handschoen op? Beide teams kozen: we gaan zelf op weg. Fijn als jullie nog achter de hand zijn.
Glenn van den Burg (host): Judith, jij vroeg als kalkoen of het kerst mocht worden.
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): Ik sta hier achter omdat het de cliënt ten goede komt. De doelgroep op ons verzorgingshuis kon goed voor zichzelf spreken; dat helpt. En ik had mijn twijfels bij kleinschalig wonen achter gesloten deuren, maar ook daar is het gelukt.
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Waar de cliënt het niet kan, betrek je de mantelzorger of naaste nauwer.
Glenn van den Burg (host): Femke, wat is de volgende stap?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Een evaluatie: waar staan we, welke teams zijn succesvol en waarom? Niet alleen lijsten, maar antropologisch kijken: rituelen en gewoontes. Ik heb een externe partij gevraagd zich onder te dompelen op locaties, koffieautomaatgesprekken, voelen en proeven: hoe is de bejegening, wat werkt wel en niet? Belangrijkste vraag: levert eigenaarschap bij medewerkers meer regie op bij de cliënt?
Glenn van den Burg (host): Heb je al resultaten?
Femke de Jong (programmamanager/programmaleider Eigen Regie, Archipel Zorggroep): Nog niet. We starten op één à twee locaties om te zien wat het oplevert.
Glenn van den Burg (host): Judith, wat is voor jou de volgende stap?
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): Er zitten in teams soms verkapte leidinggevenden. Die zijn nodig als kartrekker, maar ik wil ook de stille, harde werkers meer laten spreken. Dat doe ik met thema-analyses (Talent- en Motivatie-Analyse): lange vragenlijst waaruit drijfveren, talenten en valkuilen komen. In teamverband zie je ook talent bij mensen die minder goed over zichzelf denken. Als je hen daarop aanspreekt, komen ze naar voren. Zo balanceer je teams: wat bij de een talent is, is bij de ander een valkuil. En we voeren kampvuurgesprekken in.
Glenn van den Burg (host): Dan nodigen we de brandweercommandant John uit om te zorgen dat dat veilig gebeurt.
Judith Adriaens (teamcoach, voormalig leidinggevende, Archipel Zorggroep): Juist.
Glenn van den Burg (host): Femke de Jong en Judith Adriaens van Archipel Zorggroep, dank voor het meekijken bij jullie verandering en veel succes. Je bent nooit klaar; het kan altijd cliëntgerichter. Volgende week zijn we er weer met de AFAS Foundation en een uitzending over werkstress, de Week van de Werkstress. Maandag 3 uur, People Power.