Voice-over (New Business Radio): Hoe geef je richting aan verandering? Hoe maak je impact met visie, leiderschap en innovatie? Je hoort het op het podcastkanaal New Business Radio. Listen Today, Lead Tomorrow. Hier vind je al onze programma's voor businessshapers. Met gesprekken met leiders, ondernemers en vernieuwers die hun organisatie klaarmaken voor de volgende sprong. Check je favoriete podcastplatform en abonneer je op New Business Radio. Listen Today, Lead Tomorrow.
Voice-over (Aankondiging): In een goed functionerende rechtsstaat en in een betrouwbare samenleving is de rol van journalistiek essentieel. De media en vooral de kranten staan onder hoge commerciële druk. In deze aflevering van Leading People Power gaat Harry Starren in gesprek met Eric Smit en Teun Gauthier. Zij tonen leiderschap in de journalistiek. Het platform Follow the Money van Eric Smit en Arne van der Wal is een nieuw invloedrijke luis in de pels. Kritische onderzoeksjournalistiek op basis van een vernieuwend businessmodel. Teun Gauthier, voormalig directeur van De Groene Amsterdammer, is de initiatiefnemer van de Journalistencoöperatie. De coöperatie versterkt de positie van freelancers in de journalistiek.
Glenn van der Burg (Host People Power): Wil jij de nieuwste afleveringen van People Power via WhatsApp? Sla ons nummer dan op onder je contactpersonen 06 45 66 75 48. Stuur ons een berichtje met je naam en ‘podcast aan’. Dan sturen we je de nieuwste afleveringen direct zodra ze online staan. Je kunt met ons communiceren, vragen of opmerkingen sturen. Dankjewel voor het luisteren naar People Power.
Harry Starren (Presentator Leading People Power): Dankjewel Glenn, een mooie introductie. Eric Smit, Follow the Money. Hoe vertel je tegenwoordig wat dat is? Deep Throat zei ooit “follow the money” in een parkeergarage. Moet jij het hebben van dat soort mensen, klokkenluiders? Wat vermoed je in jullie nieuwe Wob-project over de verstrengeling tussen de overheid en Shell? Worden we als burgers eigenlijk belazerd, is dat jouw punt? Wat drijft Eric Smit, voordat ik naar Teun ga?
Teun, jij kwam van Elsevier en later De Groene Amsterdammer. Ben je verdwaald geweest of juist op het rechte pad gekomen? Kun je een voorbeeld geven van waarom je bij Elsevier wegging? En waarom ben je later bij De Groene weggegaan?
Erik, maak je mee dat mensen je proberen af te kopen? Rechtszaken dan? Ben je wel eens nat gegaan?
Ik spreek met Eric Smit en Teun Gauthier. Beiden daagden jullie de gangbare werkwijze in de journalistiek uit. Waarin verschilt jullie aanpak? Is er een specifiek model dat werkt?
Wat is de toekomst van Follow the Money? En kan je met dit model journalisten aantrekken en betalen? Richt je je ook internationaal of regionaal?
Teun, leg jouw coöperatieve model voor freelancers uit. Hoe herstel je economische autonomie voor makers? Is de traditionele uitgeverij te duur en corrumperend?
Volgens de wetten van het kapitalisme zouden efficiëntere modellen moeten winnen. Is dat ook zo in de journalistiek? En is jullie model bestand tegen de druk van grootmachten?
Ik moet afronden van Glenn. Politico als voorbeeld van nieuwe journalistiek, hoe kijk je daartegenaan?
Erik, je kijkt al lang naar het bedrijfsleven. Welke patronen van corruptie en fraude zie je? Is er sprake van een netwerk van wegkijken en opportunisme?
Je noemde Henry Keizer en De Facultatieve. Komt er een vervolg? En hoe werkt die druk op media, het niet willen bijten in de eigen kring?
Teun, jij stelt dat gecorrumpeerden van aard worden aangetrokken tot de macht. Herken je dat patroon in de politiek en journalistiek?
Ik hoor een jingle aankomen, dus we gaan zo afronden.
Eric Smit (Medeoprichter en hoofdredacteur Follow the Money): Follow the Money is het volgen van geldstromen om macht te controleren. Achter iedere vorm van macht schuilt economische macht, dus breng je de geldstroom in beeld. Klokkenluiders spelen vaak een belangrijke rol, maar we organiseren ook zelf onderzoek. Vandaag hebben we een van de grootste Wob-projecten ooit in Nederland gelanceerd, samen met het platform Authentieke Journalisten: veertien jaar aan documenten bij meerdere ministeries om de verstrengeling tussen de Nederlandse overheid en Shell in kaart te brengen.
Het vermoeden dat die relatie innig is, staat al vast. Je zou kunnen zeggen dat BV Nederland mede gevormd is door samenwerking met Shell, historisch geworteld. Economische belangen en een rechtsstaat zijn niet hetzelfde. We zien de laatste decennia in Europa en de VS een corporatisering waarin multinationals de boventoon voeren. Shell heeft grote invloed op wet- en regelgeving. Vorig jaar onthulden wij dat een rapport dat ten grondslag lag aan het vestigingsklimaatdenken door Shell is gesponsord. Dat gebeurde in de context van de dividendbelasting-discussie. Veel gebeurt in het geniep; transparantie en controleerbaarheid horen bij een democratie, niet bij aandeelhoudersrendement als enkelvoudig doel.
Wat mij drijft? De waarheid. Ik ben een dienaar van de waarheid, in het publieke belang. Journalistiek is een publieke dienst. Van jongs af aan kon ik slecht tegen onrecht en ben ik eigenwijs en bedweterig. Vervelend in het dagelijks leven, handig voor onderzoek.
Wij zijn 100% digitaal en publiceren lange verhalen. In 2010 zei iedereen dat dat online niet kon en nooit geld zou opleveren. We hebben lang geworsteld, een woestijntocht, en kwamen uit bij betalende leden zonder advertenties, geïnspireerd door Mediapart in Frankrijk. Nu draait het: we hebben de grens van 12.000 leden gepasseerd en mikken op 17.000 eind dit jaar en 30.000 in 2020. We willen het belangrijkste platform voor onderzoeksjournalistiek in Nederland zijn, samenwerken internationaal (zoals bij de Cum-Ex Files) en dieper de haarvaten in, regionaal, waar onderzoeksjournalistiek is uitgehold. Limburg is een positieve uitzondering; elders is het vaak uitgestorven.
Concurreren op salarissen met grote media is lastig; we bieden vooral vrijheid en focus op onderzoek. Mijn eigen vergoeding is bescheiden; ik factureer inmiddels circa 4.000 euro bruto per maand. Belangrijker: 80% van onze inkomsten gaat naar journalistiek. Geen papier, geen aandeelhoudersdividend, en we hebben een begrensd winstoogmerk: maximaal 5% uitkering, rest blijft in het bedrijf. We kunnen ons niet laten overnemen door een partij met andere doelen.
Rechtszaken horen erbij. Als onderzoeksjournalist hoor je een paar keer voor het hekje te staan. We gingen één keer nat in eerste aanleg in een samenwerking met Trouw, wat leidde tot de eerste voorpaginarectificatie in de geschiedenis van die krant; in hoger beroep wonnen we glorieus. Je moet als journalist ook accountable zijn in een rechtsstaat.
Waarom zoveel scoops bij een klein platform? Omdat we die 80% in journalistiek steken, met gemotiveerde, ervaren mensen. We onderhandelen met een doodswens: we hoeven je niet te spreken, we schrijven toch. Dat geeft onafhankelijkheid ten opzichte van de biotoop van CEO’s en talkshowtafels. Veel media willen toegang behouden en gaan niet tot het gaatje.
Patronen van misstanden: in de financiële sector worden ingewikkelde producten verkocht waarvan de schade pas jaren later zichtbaar wordt. Er is een structurele kennisasymmetrie; soms wordt die malicieus georganiseerd (woekerpolissen, MKB-derivaten). Toezichthouders bijten niet hard genoeg, grote partijen huren topadvocaten om procedures te laten ontsporen. Daarnaast is er extreme lobby-invloed van een kleine groep bedrijven op wetgeving; een belletje is soms genoeg, zoals bij de dividendbelasting.
De zaak-Henry Keizer: in 2017 toonden we aan hoe hij via een inside job een groot crematieconcern (De Facultatieve) feitelijk inpikte. Toezichthouders, accountants en advocaten keken weg of werkten mee; EY noem ik in dit geval medeplichtig. Er komt een vervolg, waarin we nog dieper doordringen in die misstand.
Teun Gauthier (Initiatiefnemer Journalistencoöperatie; voormalig directeur De Groene Amsterdammer): Bij Elsevier zat ik in de directie en schreef bij mijn vertrek dat geld daar de mater ding is. Als beursgenoteerd bedrijf is double digit growth voor de aandeelhouder het doel; winstmaximalisatie corrumpeert op den duur de journalistieke propositie. Een pregnant voorbeeld: een nieuwe CEO kwam uit de reclamewereld en eiste na een week 10% kostenreductie. Uiteindelijk werden vier mensen van documentatie ontslagen; dat zegt iets over prioriteiten.
Bij De Groene heb ik in 4,5 jaar met Sander Schutte gebouwd van circa 10.300 abonnees naar een gezond, hoogwaardig blad. Ik ben op staande voet ontslagen naar aanleiding van een tijdelijke lening aan een uitgever om een boek tot stand te brengen van Edwin de Roy van Zuydewijn. Dat paste precies in de statutaire opdracht van de NV Groene om publicaties van publiek belang mogelijk te maken. Het geld is keurig en lang vóór mijn ontslag terugbetaald. Het bestuur, met nauwe connecties aan het Koninklijk Huis, schrok zich rot en zette me eruit. De aantijging was dat ik de redactionele integriteit in gevaar zou hebben gebracht, maar daar gaat de redactie over, niet het bestuur. Ik vind het honorabel dat ik het mogelijk maakte; laf zou zijn geweest om uit angst weg te kijken.
Mijn drijfveer: systemische stupiditeit en onrecht. We gooien bommen van een miljoen dollar op scholen in Jemen en vernietigen levens, terwijl dat geld onderwijs wereldwijd kan verbeteren. Journalistiek is een belangrijk podium om dit te agenderen, bloot te leggen en te corrigeren. Ik ben uitgever, geen journalist: de facilitaire/businesskant. Daarom heb ik de journalistencoöperatie opgezet om de freelance-infrastructuur te herstellen: collega’s, werkplekken, juridische en financiële dekking. 40–60% van de beroepsgroep is freelance; 80% heeft geen AOV, geen pensioen; tarieven zijn soms schandalig laag. Het huidige uitgeefmodel roomt af: bij grote kranten gaat 75% van de omzet naar overhead/winst, 3–4% naar freelancers. We moeten naar structuren waarin 80–90% naar makers gaat. Reporters Online/Blendle liet zien dat een maker in een dag 3.000 euro kan verdienen; had ik het stuk voor 250 euro ingekocht, had ik 2.750 afgeroomd. Dat moet stoppen. Follow the Money is hierin een voorbeeld: een gefaciliteerde redactie met kleine overhead.
Cultureel probleem: macht trekt gecorrumpeerden van aard aan. In politieke partijen kom je niet boven als je dwars en kritisch bent; bovenin zit een dichte verzameling mensen die hebben weggekeken of meegedaan. Voorbeelden van draaideurpolitiek: Gerrit Zalm tekent als minister een gunstige deal met Shell, wordt later commissaris bij Shell en formateur tijdens het dividendbelastingdebat. Dick Benschop van Shell wordt CEO Schiphol. Dit gebeurt onder onze neus. Dat kranten vaak niets brengen, komt omdat ze onderdeel van het systeem zijn en toegang willen behouden. Vertrouwen in journalistiek is 11%; mensen ruiken dat. Oplossing: steun onafhankelijke platforms met ledenmodellen; 30.000 leden à 80 euro per jaar geeft een robuuste, publieke waakhond.
Voice-over (Jingle): People Power. Inspirerende gesprekken over de kracht van mensen in organisaties.
Glenn van der Burg (Host People Power): Harry, waar hebben we naar geluisterd?
Harry Starren (Presentator Leading People Power): Naar vernieuwing in de journalistiek: kritisch, onafhankelijk en bereid om te publiceren ongeacht de gevolgen. Mijn romantische hart bloeit op en de democratie vaart er wel bij. Heren, bijzondere dank aan Eric Smit en Teun Gauthier. Ga door met jullie werk. Ik blijf gewoon presentator; soms denken mensen dat ik journalist ben, maar naast deze mannen zeker niet. Ik kondig aan en stel vragen, dat is mijn werk.
Glenn van der Burg (Host People Power): In het volgende uur van People Power gaan we in gesprek over diversiteit, een belangrijk onderwerp in organisaties, met ABN AMRO en Diversiteit in Bedrijf, een programma van de Stichting van de Arbeid. Dat hoor je in de volgende aflevering. Dankjewel voor het luisteren.