Glenn van der Burg (Host): De positie van huishoudelijke werkers op de arbeidsmarkt kan wel een poetsbeurt gebruiken. Steeds meer mensen in Nederland hebben hulp in huis nodig: schoonmaken, tuinonderhoud, de hond uitlaten. En eerlijk gezegd: ik heb ze alle drie, dus het gaat ook over mij. Hoe kun je het stelsel voor dienstverlening aan huis zo inrichten dat de positie van huishoudelijke werkers wordt versterkt? Daar doen onderzoekers van de Future of Work Hub in opdracht van Instituut Gak onderzoek naar. Het huidige stelsel is complex en heeft nadelen. Ze willen achterhalen wat werkt: best practices, effectieve maatregelen en vooral wat huishoudelijke werkers zelf vinden. Vandaag twee experts: Joop Schippers, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, telefonisch vanwege treinperikelen, en in de studio David de Kort, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht. Beiden betrokken bij de Future of Work Hub. Fijn dat jullie er zijn. Joop, leuk je weer te spreken, dat is een tijd geleden. David, eerst even een beeld: over hoeveel mensen hebben we het eigenlijk?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Dat lijkt een makkelijke vraag, maar hier begint het al lastig te worden. Er wordt veel in het zwartcircuit gewerkt, dus we zijn afhankelijk van grove schattingen. Je ziet oudere ramingen van ruim een miljoen huishoudens die diensten afnemen, uitgevoerd door ergens tussen de 300.000 en 500.000 werkenden. Nogmaals: grove, verouderde schattingen, maar het is een substantiële groep. En ja, een belangrijk deel werkt informeel.
Glenn van der Burg (Host): Ik vermoed dat veel opdrachtgevers niet eens precies weten of willen weten dat er zwart gewerkt wordt. Joop, als je de positie van huishoudelijke werkers zou schetsen: waarom is dat nu een probleem?
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): We weten niet of het een probleem is. Dit is de grootste groep werkenden in Nederland die buiten de radar valt. We weten weinig over arbeidsomstandigheden, tevredenheid, vakantie, zeggenschap over taken en het kunnen weigeren van onwenselijk werk. Dat was de reden om onderzoek te doen. Vanuit het Gak speelt ook: als er groepen zijn waar het niet goed gaat, kan onderzoek helpen om informatie boven tafel te krijgen, beleid te voeden en emancipatie te bevorderen.
Glenn van der Burg (Host): Toch hebben we vermoedens dat niet alles goed geregeld is, bijvoorbeeld pensioen. David?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Er zijn veel verschillende posities: loondienst, zzp, informeel, of onder de speciale regeling waar we zo op komen. Die ervaringen verschillen sterk. Het is dus geen homogene groep. Overheden proberen deze markt te stimuleren: het kan werk-privébalans verbeteren, arbeidsparticipatie (zeker van vrouwen) verhogen en banen bieden aan mensen met een lagere opleiding. Maar de effecten en kwetsbaarheden verschillen per subgroep.
Glenn van der Burg (Host): Hoe groeit deze markt?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Groeidynamiek verschilt per land. Overheden zoeken naar stimulering om genoemde doelen te bereiken. Tegelijk is het laagbetaald werk dat kansen kan bieden aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Of dat als opstap werkt, is een andere vraag.
Glenn van der Burg (Host): Hoe is het in Nederland geregeld als je het netjes, wit en gestructureerd wilt doen?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): We hebben de Regeling dienstverlening aan huis. Die geldt voor bijna iedereen die persoonlijke dienstverlening in een huishouden verricht, tot maximaal drie dagen per week per huishouden, en die niet in reguliere loondienst of als zzp’er werkt. De particuliere opdrachtgever hoeft dan geen loonheffingen af te dragen. De werkende heeft wel rechten, maar beperkter: bijvoorbeeld loondoorbetaling bij ziekte is zes weken (niet 104), en langlopende verzekeringen moet je zelf via UWV of anderszins regelen. Het is een soort semi-werknemerpositie, een grijs gebied.
Glenn van der Burg (Host): Dus half zzp’er, half werknemer?
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Het nuanceert het begrip “zwart”. Particulieren mogen zo inhuren. Werkenden kunnen belasting aangeven; vaak is het inkomen zo laag dat er per saldo weinig of niets verschuldigd is en je via teruggaven uitkomt. Het is dus niet per definitie illegaal.
Glenn van der Burg (Host): Is voor werkenden duidelijk wat hun rechten en plichten zijn?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Nee. De regeling is oud (2007) en weinig bekend. Via gemeenten (indicaties) of platforms is het soms duidelijker. Maar de grote groep die via via werkt, kent en naleeft de regels vaak niet.
Glenn van der Burg (Host): Wie zijn de stakeholders in dit stelsel?
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): - Opdrachtgevers: particulieren, maar ook thuiszorgorganisaties die voor cliënten inkopen. - Intermediairs: uitzend- of bemiddelingsbureaus. - Gemeenten: indicatiestelling en inkoop. - Werkenden zelf, in diverse contractvormen. - UWV en sociale zekerheid. - Rijksoverheid (regelgeving) en op hoger niveau de Europese Commissie met richtlijnen.
Glenn van der Burg (Host): Thuiszorgorganisaties zijn toch gewoon werkgevers? Hoe past dat?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): In natura-zorg is veel naar loondienst getrokken; arbeidsvoorwaarden zijn daar beter geborgd. Via pgb kun je nog steeds particulier inkopen onder de regeling; dan zit je weer in het grijze gebied. Via SVB lopen betalingen, maar sociale zekerheden hangen af van de gekozen constructie.
Glenn van der Burg (Host): Waarom is onderzoek nu belangrijk, Joop?
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): We besteden meer uit door drukte, welvaart en dubbele carrières. In sommige sectoren (bezorging) zien we misstanden; bij particuliere huishoudelijke hulp is dat niet evident, maar we willen het weten. Tekorten in zorg nemen toe; huishoudelijke hulp bevat veel schoonmaakcomponent. Wat gebeurt er als vraag stijgt en aanbod krimpt? Komt er automatisering (robots voor stofzuigen, afnemen)? Hoe verhoudt particuliere schoonmaak zich tot professionele sectoren? En wat leren we van buitenlandse systemen zoals Belgische dienstencheques?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Tegelijk is werving lastig. Hoe trek je mensen aan, liefst naar de meer gereguleerde kant? En hoe bescherm je kwetsbare groepen, zoals ongedocumenteerde migranten die weinig alternatieven hebben? We willen de potentie benutten én de risico’s beheersen.
Glenn van der Burg (Host): Ik zag tijdens corona hoe kwetsbaar je bent als klanten wegvallen: de helft van het inkomen weg en geen vangnet.
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Er zijn vaak warme, loyale relaties en ook goede voorbeelden van doorbetaling. Maar je laat bescherming niet aan goedwillendheid over; je wilt basiszekerheden borgen.
Glenn van der Burg (Host): In arbeidsrecht heb je vaak werknemer of ondernemer; dit is een uitzondering. Klopt dat beeld?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Ja, het is een uitzonderingspositie op de reguliere arbeidsovereenkomst. Dat heeft ook een symbolische kant: dit werk wordt snel als “minder echt” gezien, omdat we het ook zelf kunnen doen en omdat het in de privésfeer plaatsvindt. Vanuit de Future of Work Hub benadrukken we: het is werk.
Glenn van der Burg (Host): Is dit een opstap naar ander werk?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Het wordt soms zo gepresenteerd, maar bewijs is gemengd. In sommige landen kozen mensen juist voor deze baan als eindbestemming. Een automatisch carrièrepad zie ik niet.
Glenn van der Burg (Host): Wat is nodig om de positie te versterken?
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Eerst: wil je dat en voor wie? De uitzondering kan nuttig zijn, maar er zijn gaten: geen pensioenopbouw, beperkt vangnet bij ziekte, inkomenszekerheid afhankelijk van opdrachtgever. Voor studenten-bijverdieners is dat anders dan voor laagopgeleiden die hiervan moeten leven. Dienstencheques zoals in België kunnen zekerheid bieden (ziekte, vakantie) en leveringszekerheid voor opdrachtgevers. Ook structurele zaken als vakantieafspraken verdienen aandacht.
Glenn van der Burg (Host): In België lijkt de overheid een actieve rol te nemen en het makkelijker te maken.
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Ja, via erkende bedrijven en met prijsstelling door de staat. Het is actief, maar ook kostbaar en vergt jaren om goed te landen.
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Het biedt aan beide kanten meer zekerheid en verschuift van “alleen betalen bij levering” naar een relationele overeenkomst. Informeel vertrouwen is mooi, maar formele waarborgen voorkomen teleurstellingen.
Glenn van der Burg (Host): Wat kunnen we leren voor de bredere gig-economie?
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Dit is een grote, relatief stabiele sector die met weinig formele regels toch lijkt te functioneren. We horen weinig over ernstige misstanden, in tegenstelling tot sommige platformsectoren. Het kan zijn dat problemen onder de radar blijven; daarom doen we onderzoek. Belangrijk inzicht: soms hebben beide partijen belang bij minder regulering, maar als samenleving grijpen we in waar kwetsbaarheid en misstanden ontstaan.
Glenn van der Burg (Host): David, hoe ziet jullie onderzoek eruit en wat hoor je tot nu toe?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Het is een project van twee jaar. We beginnen bij de stem van de werkenden, spreken daarna andere actoren en eindigen met internationale vergelijking (o.a. België, Finland). We doen diepte-interviews en werven via via, intermediairs, flyers/posters bij supermarkten, enzovoort. Eerste bevindingen: lage bekendheid met rechten onder de regeling; vakantie, vakantiegeld, minimumloon en zes weken loondoorbetaling bij ziekte worden vaak niet toegekend. We horen vooral een gebrek aan waardering, maatschappelijk en in benaming (“poets”, “schoonmaker”), terwijl men breder bijdraagt (signaleren, huishouden draaiend houden). Voor mensen die volledig afhankelijk zijn van dit inkomen is de kwetsbaarheid groter; sommigen stappen (terug) naar thuiszorg met cao.
Glenn van der Burg (Host): Minimumloon lijkt lager dan het uurbedrag particulier, maar als werknemer krijg je bovenop je uurloon pensioen, verzekering en werkgeverslasten die je als particulier werkende zelf moet regelen. Dat wordt vaak vergeten. Wat is in jullie ideale toekomst het beste scenario?
David de Kort (Onderzoeker, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Bescherm de meest kwetsbaren met gerichte maatregelen zonder de sector kapot te reguleren. Leer van het buitenland, maar wees realistisch over kosten en doorlooptijd. En als samenleving moeten we soms ingrijpen, ook als individuen zelf niet om verandering vragen.
Glenn van der Burg (Host): Kunnen we met de onderzoeksresultaten ook voorlichting geven?
Joop Schippers (Hoogleraar, Universiteit Utrecht; Future of Work Hub): Dat hopen we. Via populaire media willen we werkenden informeren over rechten en keuzemogelijkheden (particulier, zzp, loondienst) en opdrachtgevers bewust maken van hun verantwoordelijkheid (vakantiegeld, afspraken). Wat aantrekkelijk is hangt af van iemands leefsituatie. Scholing is cruciaal; voor wie talent en ambitie heeft moeten er routes zijn om door te leren, al is de vraag wie dat initieert en financiert.
Glenn van der Burg (Host): To be continued. David, over een goed jaar spreken we weer. Joop, we zetten het in de agenda. Ik kom je desnoods ophalen als privéchauffeur — dat is meteen nog een huishoudelijke werker die we vandaag niet noemden. Dank jullie wel: Joop Schippers en David de Kort, beiden van de Universiteit Utrecht en de Future of Work Hub. Dank voor het luisteren en veel plezier met andere afleveringen van People Power. Meer vind je op peoplepower.radio en in je favoriete podcast-app.